M.Ö. III. yüzyılda İskenderiye'de kurulmuş olan kütüphane, insanlık tarihinde meydana getirilmiş önemli eserlerden biridir. Eski kaynaklar, burada 900 bin cilt el yazması eserin toplandığını kaydeder.

İskenderiye şehri M.Ö. 382 yılında, Makedonyalı Büyük İskender tarafından kurulmuştur.

Kütüphanenin Yakılışı

Genel kanı bu kütüphanenin, çıkan çeşitli fanatik görüşler nedeniyle, antik Pagan tapınakları ve yapıların imhası sırasında Hıristiyanlar tarafından yakıldığı yönündedir.

Bu görüşe göre 391 yılında Bizans’ın Mısır Valisi Theophilos, İskenderiye’de Mısır’ın eski din mensuplarına ait Osiris tapınağının yeri olan bir arsayı, kilise inşa edilmesi için Hrıstiyanlar’a verdi. Burada yapılacak kilisenin temel kazıları sırasında üzerinde eski dine ait yazılar bulunan bir taş çıktı. Hıristiyanlar bunu bir alay konusu yaptılar. Bu olay şehirde oldukça kalabalık halde bulunan putperestleri kızdırdı ve sonunda İskenderiye’de dini bir ayaklanma çıktı. İki taraf çarpıştı, insanlar kitle halinde kılıçtan geçirildi. İskenderiye Kütüphanesi’nin olduğu bölge yerle bir edildi. İmparator I. Theodosius, valiye başka büyük şehirlere göre eski dinin İskenderiye’de hala neden bu kadar canlı olarak devam ettiğini sorunca, buna sebep olarak İskenderiye Kütüphanesi’nin eski putperestlik kültürünü devam ettiren kitaplarını ileri sürdü. İmparator, bunun üzerine hepsinin yok edilmesini emretti. İskenderiye Kütüphanesi’ndeki tüm eserler şehrin hamamlarına dağıtılarak yaktırıldı ve böylece insanlık tarihinin bu bilim ve kültür hazinesi yok oldu.

Daha önceleri bu kütüphanenin şehrin Müslümanlar tarafından alınmasından kısa bir süre sonra ikinci İslam Halifesi Ömer’in emriyle Mısır Fatihi Amr İbnül-As tarafından yakılarak yok edildiğidir.

Kütüphanenin Sezar tarafından, İskenderiye'yi kuşattığı sırada yok eldiği görüşü de çeşitli tarihi eserlerde yer almaktadır. Kütüphanenin varlığını 4. yüzyıla kadar sürdürdüğü bilinmektedir. Sezar'ın kuşatmasında sadece bir bölümünün zarar görmüş veya yıkılmış olduğu da düşünülmektedir.

Yakılan İskenderiye kütüphanesinin bulunduğu alanda Yeni İskenderiye Kütüphanesi yapılmış ve 2002 yılında hizmete açılmıştır.

Yeni İskenderiye Kütüphanesi

Kadim İskenderiye Kütüphanesi'nin varolduğu sanılan alana 1995-2002 yılları arasında inşa edilmiştir. Ağa Han Mimarlık Ödülleri programında 2000-2004 dönemi ödülünü kazanan yapının mimarisi Snøhetta/Hamza Consortium şirketine aittir.

Arşimed’i coşturan kütüphane: İskenderiye!

Bazı araştırmacılara göre kütüphane adeta üniversitenin ana unsuru haline geliyor. Arşimed, suyun kaldırma kuvvetini bu kütüphanede yaptığı çalışmalar sonunda keşfederken, Eratosthenes dünyanın çapını, Öklit ise geometrinin kurallarını İskenderiye ve kütüphanede yaptığı araştırmalarla ortaya koyuyor.

160 metre çapında, 40 dönümlük bir alan üzerinde kurulu bu modern mimarinin alüminyum ve camdan yapılan çatısı, gün doğumundan batımına kütüphanenin içini aydınlatacak şekilde tasarlanmış. Bilgisayar mikroçipinden esinlenerek inşa edilen kütüphanenin yalıtımı, tıpkı uçaklarda olduğu gibi güneşin en şiddetli ışınlarını bile rahatlıkla engelleyebiliyor.

İskenderiye, daha önce küçük bir balıkçı köyü iken Avrupa’nın ortalarından Afganistan’a kadar büyük bir imparatorluk kuran Büyük İskender tarafından inşa ediliyor ve daha sonra Mısır’ın başkenti yapılarak adeta firavunların gözdeleri Kahire ve Luksor gibi kentleri gölgede bırakmaya başlıyor.

M.Ö. 3. yüzyıl başlarında Büyük İskender’in yerine Mısır’da hükümranlıklarını Ptolemy hanedanlarından 2. Ptolemy tarafından inşa edildiği tahmin edilen kütüphane, dönemin bilim merkezi haline geliyor. Dünyanın dört bir yanına gönderdikleri araştırmacıların Asur, Çin, Yunan, Roma ve pek çok yerden getirdiği orijinal kitapların yekününün 500 bini bulduğu öne sürülüyor. Hatta bazı efsanelere göre Ptolemaik krallar, İskenderiye Limanı’na yanaşan her gemiden ellerindeki tüm kitapları kütüphaneye bağışlamalarını istermiş.

Öyle ki, Yunanlı Herodot’un dünyanın yedi harikası arasında yer verdiği İskenderiye Feneri’ni bile gölgede bırakan kütüphanede günümüz biliminin bazı temellerini atan pek çok felsefeci ve bilim adamı da ya burada araştırma yapmış ya da araştırmalarıyla kütüphaneyi zenginleştirmiş. Bu isimlerin başında Yunan felsefesinin iki önemli ismi Plato ve Socrates geliyor.

Arşimed, İskenderiye’de ‘buldum, buldum’ demiş!

Dünyanın ilk üniversitesinin bu şehirde kurulduğunu öne süren bazı araştırmacılara göre, kütüphane adeta üniversitenin ana unsuru haline geliyor. Arşimed, suyun kaldırma kuvvetini bu kütüphanede yaptığı çalışmalar sonunda keşfederken, Eratosthenes dünyanın çapını, Euclid ise geometrinin kurallarını İskenderiye ve kütüphanede yaptığı araştırmalarla ortaya koyuyor. Ptolemy ise yazdığı Almagest’i ile kâinatın oluşumu konusunda bilimsel bir çığır açıyor. Dünyada önde gelen 11 alfabeden harflerin granitten yapılan dış duvarlarına işlendiği İskenderiye Kütüphanesi’nin içi ise teras şeklinde tasarlanmış. 3.500 kişinin aynı anda araştırma yapıp kitap okuyabileceği kütüphane 10 milyon kitap alabilecek kapasitede. Ancak şu anda ancak 700 bin kitap ve elyazmasının bulunduğu ifade ediliyor.

Kütüphanede M.Ö. kalma yaklaşık 10 bin eser bulunuyor. Kütüphanenin inşa edilmesiyle birlikte başta İspanya, Fransa ve İngiltere gibi ülkeler kütüphanelerinde bulunan pek çok eserin ya kopyasını ya da mikroçiplerini bağışlıyor. Kütüphaneye eser bağışlayan ülkeler arasında Türkiye de ön sıralarda. Özellikle Osmanlı dönemine ait çok sayıda eser Türkiye’den Mısır’a gönderiliyor. Kütüphanedeki eserler arasında Roma, Bizans, Büyük İskender, Araplar ve Türklerin dönemine ait elyazması kitaplar, heykeller, haritalar, fotoğraflar bulunuyor. İskenderiye Üniversitesi’nin hemen ön tarafında yer alan kütüphanenin yanına inşa edilen planetaryum (yıldız evi), havuz ve büyük bir plaza da kütüphanenin modern yapısını tamamlıyor.

Mısır hükümeti ve UNESCO tarafından 200 milyon dolardan fazla bir maliyetle yaklaşık on yılda inşa edilen kütüphane, 2002 yılında aralarında dönemin Fransa Cumhurbaşkanı François Mitterrand ve Yunanistan Cumhurbaşkanı Costas Stefanopoulos’un da bulunduğu dünyanın önde gelen pek çok liderinin de yer aldığı bir törenle hizmete giriyor.