Biruni

hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Birûni Cebir Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış ilimle dini birleştirmiş fenni ilimlerle ilahi bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tevbe ederim. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Bâtıl Şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. İyilik O'nun elindedir!" demiştir.

Hayatı

Yaşadığı çağa damgasını vurup " Asrı" denmesine sebepolan zekâ harikası bilginimiz.973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Esas adı Ebû Reyhan b. Mu-hammed'dir. Küçük yaşta babasını kay-betti. Annesi onu zor şartlarda odunsatarak büyüttü. Daha çocuk yaştaaraştırmacı bir ruha sahipti. Birçok ko-nuyu öğrenmek için çılgınca hırs göste-riyordu. Tahsil çağına girdiğinde Hâ-rizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. Bu aileden bilhassa Mansur Birû-ni'nin en iyi bir eğitim alması için herimkânı sağladı.(1)Bu arada İbn-i Irak ve Abdüssamed b. Hakim'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi.Araştırmacı ruhu öğrenme hırsı ve sön-meyen azmiyle birleşince 17 yaşındaeser vermeye başladı.Fakat Me'mûnilerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Birûni'nin huzuru kaçtı sıkıntılar başladı veKâs'ı terketmek zorunda kaldı. (2) An-cak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ün-lü bilgin Ebü'l-Vefâ ile buluşup rasat ça-lışmaları yaptı.Daha sonra hükümdar Ebü'l-Abbassarayında Birûni'ye bir daire tahsisedip müşavir ve vezir olarak görevlen-dirdi. Bu durum hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesibilginimizin de devlet başkanları yanın-daki yüksek itibarının belgesiydi. (3)

Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Birûni'yi de oraya götürdü.Zira onun yanında da itibarı çok yük-sekti. " Birûni sarayımızın en değerli hazinesidir' derdi. (4) Bu yüzden ted-birli hünkâr liyakatını bildiği Birûni'yiHazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti.O da orada Hint dil ve kültürünü bütü-nüyle inceledi. Üstün dehasıyla kısa sü-rede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlıkve hayranlık uyandırdı. Kendisine sağ-lanan siyasi ve ilmi araştırmalarına de-vam etti. Bir devre adını veren çağınıaşan ilmi hayatının zirvesine erişti. Sul-tan Mes'ud kendisine ithaf ettiği Ka-nun-u Mes'ûdi adlı eseri için Birûni'yebir fil yükü gümüş para vermişse de obu hediyeyi almadı. (5) Son eseri olanKitabü's-Saydele fi't Tıb'bı yazdığında80 yaşını geçmişti. Üstad diye saygıylayâd edilen yalnız İslâm âleminin değiltüm dünyada çağının en büyük bilginiolan Birûni 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. Ruhu şâd ma-kamı cennet olsun. Âmin.

ŞAHSİYETİirûni " Elinden kalemdüşmeyen gözü kitaptan ayrılmayaniman dolu kalbi tefekkürden dûr olma-yan benzeri her asırda görülmeyen bil-ginler bilgini bir dâhiydi. Arapça Farsça Ibrânice Rumca Süryânice Yunan-ca ve Çinçe gibi daha birçok lisan bili-yordu. Matematik Astronomi Geomet-ri Fizik Kimya Tıp Eczacılık TarihCoğrafya Filoloji Etnoloji Jeoloji Din-ler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadarilim dalında çalışmalar yaptı eserlerverdi. (4) Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgi-lenmesi Allah'ın kevni âyetlerini anla-mak kâinatın yapı ve düzeninden Al-lah'a ulaşmak O'nu yüceltmek gâyesi-ne yönelikti. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasınıamaçlardı. Kurân'ın belâğat ve i'cazı-na olan hayranlığını her vesileyle dilegetirdi.İlmi kaynaklara dayanma deney vetecrübeyle ispat etme şartını ilk defa oileri sürdü. İbn-i Sinâ'yla yaptığı karşı- ;lıklı yazışmalarındaki ilmi metod ve yo-rumları günümüzde yazılmış gibi taze-liğini halen korumaktadır.Tahkik ve Kanûn-ı Mes'ûdi adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünküilmi seviyeye tâ o gündenulaştıgı açık-ça görülür. Bu eser astronomi alanındazengin ve ciddi bir araştırma âbidesiolarak tarihe mal olmuştur. İlmiyle dinehizmetten mutluluk duymaktadır. Gaz-ne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesive kıblenin tayini için geliştirdiği mate-matik yöntemi dolayısıyla kıyamet günüRabb'inden sevap ummaktadır.Ayın güneşin ve dünyanın hareketle-ri güneş tutulması anında ulaşan hadi-seler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı ra-satlarda çağdaş tespitlere uygun neti-celer elde etti. Bu çalışmalarıyla yer öl-çüsü ilminin temellerini sekiz asır önceattı. Israrlı çabaları sonunda yerin çapı-nı ölçmeyi başardı. Dünyanın çapınınölçülmesiyle ilgili görüşü günümüz ma-tematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır.Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI den-mektedir.Newton ve Fransız Piscard yaptıklarıhesaplama sonucu ekvatoru 25.000 mil olarak bulmuşlardır. Halbuki bu öl-çüyü Birûni onlardan tam 700 yıl öncePakistan'da bulmuştu. O çağda Batılı-lardan ne kadar da ilerideymişiz.(6)Biruni hastalıkları tedavi konusundadeğerli bir uzmandı. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş Sultan Mes'ud'un gözü-nü tedavi etmişti. Otların hangisininhangi derde deva ve şifa olduğunu çokiyi bilirdi. Eczacılıkla doktorluğun sınır-larını çizmiş ilaçların yan etkilerindenbahsetmiştir.Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlı-ğından söz etmiş Kuzey Asya ve Ku-zey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti.Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından Japonya'nın varlı-ğından ilk defa sözeden O'dur. Dünyanın yuvarlak ve dönmekte olduğunuyerçekimin varlığını Newton'dan asır-larca önce ortaya koydu.Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9.5asır önce dile getirdi. Botanikle ilgilendi geometriyi botaniğe uyguladı. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğil-di. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. Tarihle ilgilendi. Gazneli Mah-mud Sebüktekin ve Harzem'in tarihleri-ni yazdı.Birûni ayrıca dinler tarihi konusunaeğildi ona birçok yenilik getirdi. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı birilim haline;gelebilen Mukayeseli DinlerTarihi kurucusu sayılan Birûni'ye çokşey borçludur.

Birûni felsefeyle de ilgilendi. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulupkalmadı. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Tabiat olaylarından söze-derken onlardaki hikmetin sahibinigösterdi. Eşyaya ve cisimlere takılıpkalmadı.Birûni Cebir Geometri ve Cografyakonularında bile o konuyla ilgili birâyet zikretmiş âyette bahsi geçen ko-nunun yorumlarını yapmış ilimle dinibirleştirmiş fenni ilimlerle ilahi bilgileredaha iyi nüfuz edileceğini söylemişilim öğrenmekten kastın hakkı ve haki-katı bulmak olduğunu dile getirmiş ve"Anlattıklarım arasında gerçekdışı olanlar varsa Allah'a tevbeederim. Razı olacağı şeylere sa-rılmak hususunda Allah'tan yar-dım dilerim. Bâtıl şeylerden ko-runmak içinde Allah'tan hida-yet isterim. İyilik O'nun elinde-dir!" demiştir.

Eserleri halen Batı bilim dünyasındakaynak eser olarak kullanılmaktadır.Türk Tarih Kurumu 68. sayısını Birû-ni'ye Armağan adıyla bilginimize tah-sis etti.Dünyanın çeşitli ülkelerinde Birûni'yianmak için sempozyumlar kongrelerdüzenlendi pullar bastırıldı. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Birûni'ye ayırdı. Kapak fotoğrafının altına"1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayanevrensel dehâ Birûni; Asrtonom Tarih-çi Botanikçi Eczacılık uzmanı JeologŞair Mütefekkir Matematikçi Coğraf-yacı ve Hümanist" diye yazılarak tanı-tıldı.Eserleri;Biruni toplam 180 kadar Eser kaleme aldı. En meşhurları şunlardır:

1. EI-Asâr'il-Bâkiye an'il-Kurûni'I-Hâli-ye: (Boş geçen asırlardan kalan eser-ler.)
2. EI-Kanûn'ül-Mes'ûdi; En büyük ese-ridir. Astronomiden coğrafyaya kadarbirçok konuda yenilik keşif ve buluşları içine alır.
3. Kitab'üt-Tahkik Mâ li'I-Hind: HindTarihi dini ilmi ve coğrafyası hakkın=da geniş bilgi verir.
4. Tahdid'ü Nihâyeti'l-Emâkin li Tas-hih-i Mesâfet'il-Mesâkin: Meskenler ara-sındaki mesafeyi düzeltmek için mekân-ların sonunu sınırlama. Bu eseriyle Birû-ni yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nintemelini atmış ilk harcını koymuştu.
5. Kitabü'I-Cemâhir fi Ma'rifet-i Cevâ-hir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap.
6. Kitabü't-Tefhim fi Evâili Sıbaâti't-Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş.
7: Kitâbü's-Saydele fi Tıp: EczacılıkKitabı. İlaçların şifalı otların adlarınıaltı dildeki karşılıklarıyla yazmış.Bu yazı Eğitim Bilim Dergisi Ocak 2000sayısından alınmıştır.

KAYNAKLAR1. Zeki Velidi Togan İbn-i Fadlans.10/TDV Ansiklopedisi c.6 s.207-2082. şifat eI-Mâ'mure alel Birûni s.593 İslâm Alimleri Ansiklopedisi. c.4 s.594. Şaban Döğen Müslüman İÎim Oncüleris.50-535. Şaban Dögen a.g.e./s.49.6. Islâm Ansiklopedisi c.2 s.635

Johann Karl Friendrich Gauss (1777-1855)

Alman matematikçisi Gauss gerçek bir dâhiydi. 1795'te Braunschweig Dükü Ferdinand'ın desteğiyle Göttingen Üniversitesi'ne girdi. 1799'da 'cebirin temel teoremi' olarak bilinen ve 'n inci dereceden bir cebirsel denklemin n tane kökü vardır' şeklinde ifade edebilen teoremi kanıtlayarak doktora derecesini aldı. Gauss matematiğin hemen her dalında ürün verdi. 1801' de aritmetiğin temel teoremini kanıtladı: Her doğal sayı asal sayıların çarpımı olarak bir ve yalnız bir şekilde gösterilebilir. Gauss Fermat'nın başlattığı sayılar kuramında önemli çalışmalar yaptı. Gauss aynı zamanda Öklid'in aksiyomlarını değiştirerek bir Öklid dışı geometri geliştirdi. Ancak bu buluşunu yayınlamaya cesaret edemedi. Bu nedenle bu konuda yayın yapan Lobaçevski ve Bolyai Öklid dışı geometrilerin kurucusu olarak bilinirler. Gauss yerin magnetik alanı üzerine de çalışmalar yaptı.
Bu çalışmalar için üniversitede bir gözlemevi kurdu ve yerin magnetik kutuplarının yerlerini saptadı. 1832'de magnetik olayların da ölçülmesini olanaklı kılan bir birimler sistemi geliştirdi. Bu nedenle mağnetik akı birimine 'gauss' adı verildi. 1833'te telgraf cihazı yaptı. Gauss üniversitede daha
öğrenciyken pergel - cetvel kullanarak bir düzgün on yedigenin nasıl çizileceğini bulmuştu. Ayrıca daha da ileri giderek pergel - cetvel kullanılarak her çokgenin çizilemeyeceğini yalnızca belirli çokgenlerin çizilebileceğini göstermişti. Bu nedenle bugün doğduğu kent Braunschweig'de Gauss'un 17 köşeli yıldız şeklinde bir kaide üzerinde yükselen bir heykeli bulunmaktadır.