İMAM HÜSEYİN VE SÖYLENCE KAHRAMANLARIN 22 NİTELİĞİ

R.S.Raglan’ın söylence kahramanlarının yaşamları açısından oluşturduğu 22 nitelik önemli bir çözüm oluşturmaktadır. Reglan, ''The Hero'' (1936) isimli kitabında bir destan kahramanının belli başlı nitaliklerini belirlemiştir. Raglan bu kahramanlık ilişkileri bakımından Hüseyin’i de ele alıp karşılaştırmıştır. Raglan bu 22 nitelik ya da olguyu üç ana kümeye ayırıyor. And’ın çözümlemesine gore bunlar, kahramanın doğumuyla ilintili olanlar, kahramanın hükümdarlığı ele geçirişi ya da tahta geçişiyle ilgili olanlar ve bir de ölümüyle ilgili olanlardır. Bunları insanoğlunun doğum, eriştirme ve ölüm gibi geçiş törenleri (rites de passage) olarak görteriyor. Raglan bu 22 niteliğin tümünü kişiliğinde gösteren hiçbir kahraman bulamamıştır. En yüksek sayıya Kral Oedipus 21 ile ulaşmakta, onu yirmiyle Theseus izlemektedir. Raglan, Yunan ve Roma, Tevrat, Cava, Kuzey Avrupa ve Kelt, Mısır ve İngiliz söylence kahramanlarıyla bu nitelikleri örneklemiş olmakla birlikte Hüseyin’i ele almamıştır. And, Raglan’dın 22 niteliğini Hüseyin’e uygulamıştır.And bu karşılaştırması ile bugüne kadar denenmemiş ve yeterince tartışılmamış bir noktayı ele alıyor. Ona gore Taziye kahramanları da tragedya kahramanları ile karşılaştırılabilir. Tragedya ile taziye arasında zıtlıklar ve çatışmalar olmasına karşın bazı noktalarda karşılaştırılabilirler.

Taziye’nin eksen kişisi olarak Hüseyin’de Raglan’ın kahraman kişiler üzerine oluşturduğu sistematiğe uymakta ve neredeyse bu sistematikleştirmenin en yüksek uyumlularından biri olarak öne çıkar. Hüseyin yirmi iki üzerinden 18 niteliği kişiliğinde toplamaktadır. Lord Raglan’ın bu 22 niteliği şunlardır:
1. Kahramanın annesi hükümdarlık ailesinden bir bakiredir;
2. Babası bir kral, bir hükümdardır;
3. Babasıyla annesi arasında yakın hısımlık bağı vardır;
4. Kahramanın ana rahmine düşüşü olağandışı koşullardadır;
5. Tanrının oğlu olarak ün yapmıştır;
6. Doğumunda genellikle annesinin en yakınlarından biri (annesinin babası) onu öldürmeye kalkışır;
7. Ama gizlice kaçırılır, saklanır, götürülür;
8. Uzak bir ülkede üvey ana babalarca büyütülür;
9. Çocukluğu üzerine bilgimiz yoktur;
10. Yetişkin olduktan sonra hükümdar olacağı ülkeye döner ya da gider;
11. Bir kral, bir dev, bir ejderha ya da vahşi bir hayvanı yener, utkuya erişir;
12. Bu utkudan sonra bir hükümdar ailesinden bir kızla, genellikle yerini alacağı önemli kişinin kızıyla evlenir;
13. Hükümdar olur;
14. Bir süre olaysız hüküm sürer;
15. Yasalar getirir, kor;
16. Daha sonra ya tanrıların ya da halkının gözünden düşer;
17. Tahtından indirilir ve kentten sürülür;
18. Yazgısındaki ölümle karşılaşır;
19. Ölümü genellikle bir dağın tepesinde olur;
20. Çocukları, varsa, onun yerini almazlar;
21. Cesedi gömülmez;
22. Ama onun için bir ya da daha çok kutsal gömüt, kabir, yatır yapılır.

Raglan’ın verdiği karşılaştırmaya ölçü örneklerin en önemlileri olarak gördüğü kahramanları sayısal olarak da değerlendirmiştir.
Buna göre Yunan ve Roma kahramanları: Romulus 18, Herakles 17, Perseus 18, Jason 15, Belleophon 16, Pelops 13, Asklepios 12, Dionisos 19, Apollo 11, Zeus 15, Herkül 17,
Tevrat’tan Kahramanlar: Yusuf 12, Musa 20, İlyas (Eliya) 9,
Cava Kahramanları: Watu Gunung 18,
Kuzey Avrupa Kahramanları: Sigurd ya da Siegfried 11,
Kelt Kahramanı: Llew Llawgffes 17,
Mısır Kahramanı: Nyikang 14,
İngiliz Kahramanları: Kral Arthur 19, Robin Hood 13 ve İsa 18, Muhammed 17, Buda 15, Samson 13, Achilles 10, Odysseus 8, Harry Potter 8, Oidipus 21 ve Aragorn’u ise 8 olarak tespit etmiştir.

Hasan Harmancı- Acının dili Kerbela

Yazarın varsayım ve çıkarımlarının İmam Hüseyin ve sitemizle herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır.

Karşılaştırmaya geçmeden önce Hüseyin’in şahsında O’na atfedilen özelliklere yer verelim.
Lord Raglan’ın 22 niteliğini Hüseyin’e uygularken, kesin belgesel olguların yanısıra Şii’lerde oluşturulan hadislerden, sözlü geleneklerden yararlanılmıştır. Raglan, Hüseyin’i aynı zamanda bu niteliklerinden dolayı bir söylence kahramanı olarak ele almaktadır.
1- Hüseyin’in annesi Fatma, Peygamber’in kızıdır. Bekarete gelince, özellikle Nur öğretilerine göre Fatma olağan bir anne olmayıp, Hüseyin’in doğumu için Tanrısal bir aracıdır. Nur, Allah’ın niteliklerindendir ve onun yazgısı baştan bellidir ve bitimsiz, sonsuz ışıktan doğmuştur. Salman Farsi’nin bir hadisinde Peygamber’in Hüseyin için onun da kendisi gibi Allah’ın Nuru’ndan yaratıldığını söylemiştir. Hasan da Ali ve Fatma’dan aynı ışıktan doğmuşlardır.
2- Hüseyin’in babası yalnız hükümdar değil, aynı zamanda Halife ve ilk imam’dır, bu bakımdan kraldan daha önemlidir.
3- Ali, Peygamber’in amca çocuğudur, bu bakımdan Fatma ile Ali arasında yakın akrabalık bulunmaktadır.
4- Hüseyin’in doğumu altı ayda olmuştur. Yalnız o ve İsa kısa sürede doğmuşlardır. Doğumu sezen Hurilerden biri Fatma’ya gelmiş ve Hüseyin’e dadılık etmiş, göbeğini kesmiş ve şehit olacağını simgeleyen Cennetin bezlerinden birine sarmıştır. Bu konuda daha pek çok çeşitlemeli ve ayrıntılı sözlü gelenek bulunmaktadır. İslamda Betül niteliği yalnızca Fatma ve Meryem için kullanılır.
5- İslam açısından Hüseyin’in Allah’ın oğlu olduğunu, ileri sürmek hele anası ve babası belliyken, olanaksızdır. Ama gene sözlü geleneklere göre Hüseyin Allah’ın ışığını taşımakta ve onun gücünü Tanrısal ışık olarak paylaşmaktadır.
6- (7) ve (8) Yani doğumunda babası ya da annesinin babasınca öldürülmeye yeltenilecek ve bundan kurtulup yok olacak ve uzak bir yerde üvey baba analarca yetiştirilecektir. Her üç nitelik de Hüseyin’e uymamaktadır, ayrıca bu Ali ve Peygamber bakımından da kabul edilemez.
9- Hüseyin’in çocukluğu üzerine bilgimiz yoktur.
10- Hüseyin, babası Ali öldürüldüğünde otuz yedi yaşındaydı, ağabeyi Hasan ikinci imam oldu. Hüseyin tüm direnmesine karşın Hasan Halifelikten çekildi. Hasan’ın ölümünden sonra üçüncü İmam olmakla birlikte eğer Medine’de kalmış olsaydı öldürülmeyecekti, çünkü ailesinden çok kişi olduğundan Yezid öldürmeyi göze alamazdı. Onun hükümdarlığı aslında sonsuza dek Kerbelâ’da başlar, adalet yerini buluncaya dek sürecektir.
11- Hüseyin’in durumunda eğer bir karşı gücü yenip ölürse, tragedyadaki etki azalacaktı. Sözlü geleneklere göre Hüseyin’in düşmanı yenecek üstün gücü vardı, ama istememiştir. Taziye metinlerinde de birçok olağanüstü güç ona yardım önermiştir. Bunlar arasında Cinler ordusu da vardır. Bundan örnekler aşağıdaki Taziye özetlerinde bulunmaktadır. Bunlar sayıca pek çoktur ancak Hüseyin hepsini geri çevirmiştir. Kısaca isteseydi bu dünyada utkuya erişebilirdi, ama o Tanrının istediğini yerine getirerek öteki dünyada utkuya erişmiştir.
12- Hüseyin son İran kralı Yezdegird’in kızı Şehribanü ile evlenmiştir. İranlılar bağımsızlıklarını yitirdiklerinde hükümdarlık için en uygun aday olarak Hüseyin’i görmüşlerdi. Hem son kralın kızı ile evlenmiş olması, hem de İran’ı elinde tutan Araplara başkaldırması bakımından en uygun adaydı. Nitekim Şahribanu’dan oğlu Zeynelabidin’in en uygun İmam adayı olarak görülmesi de gene bu nedenledir.
13- Şiiler için, özellikle İranlılar için Hüseyin gerçek kral, şahtır. Belki bu geçici bir krallık değil, sonsuza dek ölümsüz şahlıktır.
14- Hasan Hicri yıl 50’de öldükten sonra Hüseyin üçüncü imam olarak on bir yıl Şiileri yönetmiş, ama bu yıllar üzerinde bilgi yoktur. Yalnız ölümünden on gün öncesi çok iyi bilinmektedir.
15- Gerçi sözlü geleneklere göre onun İmamlığı (hükümdarlığı) üzerine çok bilgi yok, ama ölümüne yakın son günlerde bir çok yasalar ve uygulamalar getirmiştir.
16- Kufe’den Hüseyin’e onu başlarında görmek için yüzlerce mektupla çağrı gelmiş, ama Kufe yakınlarına gelince Hüseyin’i istemediklerini belirtmişlerdir. Ve onu ölüme bırakmışlardır. Bu da Raglan’ın halkın gözünden düşmesi koşuluna uygundur.
17- Hüseyin Medine’den sürülmemiş kendi isteğiyle ayrılmıştır, amacı Kufe’de hüküm sürmek böylece Yezid’e başarıyla karşı koyabilmekti. Bu bakımından onun kenti Medine değil istenmediği, girmesine izin verilmediği Kufe’ydi.
18- Hüseyin’in ölümü esrarengizden de öteye şehitlikti. Ölümü üzerine pek çok sözlü gelenek vardır, hemen tümü olağanüstü ölümlerdir. Bunlardan biri aşağıdaki Taziye’de örneklenmiştir. Söz gelimi Hüseyin’in aldığı yaraların sayısı 33 ile 1900 arasında değişmektedir. Gene bu geleneklere göre Hüseyin tek başına 22 bin düşman askeri öldürmüştür.
19- Gerçi Kerbelâ çölünde tepe, dağ yoktur, ama bir sözlü geleneğe göre Allah Hüseyin’e artık düşman öldürmekten vazgeçmesini, şehitliğe hazır olmasını, “savaşmayı bırak, yüksek bir yere çık, alın yazını kabul et” demiştir. Gene bir geleneğe göre attan düşünce yere eğilip kumdan bir tepe yapmış, başını üstüne koymuştur.
20- ve (22) Raglan’ın söylence kahramanlarının çocuklarını yerini alamayacağı niteliği Hüseyin’e uygulanamaz, çünkü oğlu Zeynelabidin dördüncü imam olarak onun yerini almıştır. Bu Şiiler ve Nur öğretisi bakımından çok önemlidir.
21- Hüseyin öldürüldükten sonra başı kesilip Yezid’e götürülmüş, bedenini de atlar çiğnemiştir. Bir kaynağa göre hemen gömülmüştür. Ancak başı konusunda değişik söylenceler vardır. Kimine göre başı ile gövdesi daha sonra Kerbelâ’da kimine göre Halep’te gömülmüştür. İslam’a göre başın da birlikte gömülmesi gerekir, eğer baş Kerbelâ’ya getirilmemişse bu gömülme tam sayılmayacaktır.
Böylece Hüseyin söylence kişisi ve tragedya kahramanı olarak Raglan’ın 22 niteliğinden en az on sekizini karşılamaktadır, ayrıca Hüseyin’in gerçek bir tarih kişisi olması da, bu sayının daha yükselmesini kısıtlamaktadır. Ancak söylenceler, şair ve yazarların yapıtları ve çeşitli sözlü geleneklerin tümü ele alınırsa bu sayı daha da yükselebilir.

Hasan Harmancı- Acının dili Kerbela

Ridgeway’ın Hüseyin ile Osiris karşılaştırması şöyledir;
1- Osiris ile İsis gibi, Ali, Fatma, Hüseyin ve Hasan da gerçek kişiliklerdir;
2- Her ikisi de ülkelerinin ileri gelenleriydiOsiris Mısır için, Hüşeyin İran içim şah (önsüz sonsuz kral) niteliği taşır;
3- Tıpkı Kureyş kabilesi içindeki egemenlik kavgaları gibi, Mısır'daki saray içinde de benzeri kavgalar sürdürülüyordu. Hüseyin, Yezid'in, Osiris Set'in dolantıları sonucu öldürüldü;
4- Osiris'in öcünü dul karısı ve oğlunun aldığı ve Mısır tahtını koruyuşlarındaki benzer durumlar;
5- Osiris ve İsis'in erdemleri ve acıları onları kahraman yaptı, Tanrı katına çıkardı. Aynı durum Hüseyin için de söz konusudur.Hüseyin’in, Osiris ve İsis’in acısı, insanların kalplerinde oldukça derindir;
6- Bu inanç her iki durumda da yaygınlaştı onlara yönelik tapımlar oluşturuldu, onlar için hac, uğrak yerleri, türbeler, anıtlar kuruldu. Nasıl Hüseyin üzerine taziyeler seyreden halkı acılara boğuyor, onları coşturuyorsa, Abidos acı çekme oyunu da ulu şehit Osiris'in yeniden doğuşuna yöneliktir.
7- Osiris ve İsis’in asıl insan yanları Mısır kaynaklarında tıpkı Yunan ve İran tarihinde büyük bir cazibe ve güç sembolüne sahip Demeter ve Hüseyin gibi çok büyük bir etkiye sahiptir.
8- Hüseyin’in şiddet oyunu (draması) Ali, Fatma, Hasan ve Hüseyin’in kederleriyle Mısır şahlarının yüreklerinde yer eder. 400 yüz yıl önce Abydus’un Mucize Oyunu (drama) onur duygusundan yoksundu ancak Osiris’in, şehit edilmiş Mısır prenslerinin acılarının daimi anma ve üzüntüsünü muhafaza etmek için yayılması gerektiğine inanıyorlardı