Cumhuriyet
25.05.2009

Güle güle, Avrasya enerji boru hatları

ABD’nin ilgisi başka yerlere odaklanırken Avrupa enerji politikasının başıboş

ABD ve Avrupa, Türkiye’yi Nabucco’nun ortaya çıkışını kolaylaştırmak suretiyle Hazar ve nihai olarak Irak gazı için bir doğalgaz merkezi olmak için cesaretlendirmeli.

ARIEL COHEN


1990’lar Batılı enerji firmalarının Hazar petrol ve gazına hızla el attıkları yıllar oldu. Türkiye’ye gaz taşıyan Bakû-Tiflis-Erzurum hattından başka, Hazar boru hattı ortaklığı, Karadeniz’e ulaşan Bakû-Supsa ve Akdeniz’e ulaşan Bakû-Tiflis-Ceyhan hattı olmak üzere üç önemli petrol hattı inşa edildi. O zamandan beri her şey ne kadar çok değişti! Bugün birçok faktör, daha önce Batı’ya gitmesi öngörülen boru hatlarını, Avrasya boru hattı rüyasına dönüştürdü. ABD başka yerlere, Irak’a, İran’a, Afganistan’a, Pakistan’a ve Arap-İsrail diplomatik bataklığına odaklandı. Obama yönetimi yoğun bir biçimde alternatif enerjiye geçişin avukatlığını yapıyor.

Avrupa enerji politikasının başı boş. Bunlara ek, Hazar enerji kaynaklarını piyasaya getirmek için gerekli olan milyar dolarlık yatırımlara engel teşkil eden güçlü ekonomik faktörler var. Varili 50 dolara düşen petrol fiyatları 75 dolar olduğu zamanki kadar cazip değil. Küresel durgunluk ve kredi sıkışıklığı mevcut finansman imkânını büyük ölçüde azalttı.

Avrupa’daki enerji talebi düşüşte. Ve Batı’da özel sektörde bu şartlar altında, bu ölçekte büyük projelere önderlik edecek şirketler yok. Bu arada, Çin, Kazakistan’daki hidrokarbon şirketlerini peynir ekmek gibi satın alıp, Türkmenistan’da doğalgaz tarlaları geliştirirken, Rusya da, Azerbaycan ve Türkmenistan’ın enerji ihracatını köşeye sıkıştırmaya çalışıyor.

Çin’e Türkmen gazı ve Kazak petrolü taşıyan, Akdeniz’e Bakû-Tiflis-Ceyhan boru hattından enerji pompalayan, Hazar Denizi ve Orta Asya çıkışlı çoklu boru hatları, enerji ihracatçılarının pazarlık kapasitesini artırdı.

Çin, enerji pazarında 400 kg’lik aç bir gorile dönüştü. Yapılması planlanan, Doğu Sibirya çıkışlı, Rus-Çin petrol ve gaz boru hatları Batı’nın kaynaklarını azaltabilir ve Avrasya’daki ekonomik çekim merkezinin daha da Doğu’ya kaymasına yol açabilir. Ayrıca Rusya, Orta Asya ve Hazar enerjisi için daha cazip bir müşteri oldu. Türkiye’ye Bakû-Tiflis-Ceyhan ve Baku-Tiflis-Erzurum hattının kurulmasının nedenlerinden biri Rusya’nın Avrupa’ya ihraç ettiği enerjiyi çok ucuza tedarik etmesiydi.

Kartlar ABD’nin aleyhine gibi

Bugün enerji konusunda Rusya’da monopol olan, devlet şirketi Gazprom aldığı gaz için daha iyi bir fiyat ödüyor ve hatlarının fazla kapasite ile çalışmasıyla övünüyor. Bu yüzden Batı’nın kontrolündeki doğalgaz boru hatlarına sağlanan gaz miktarı azaldı.

Ekonomik durgunluğa rağmen Rusya pazar payını koruyabilmek için, Bulgaristan ve Türkiye’den geçecek Mavi Akım ve Güney Akım projelerinde ilerlemeye devam ediyor. Gazprom, Ankara üzerindeki etkisini en yüksek seviyedeki ilişkileri ile geliştiriyor.

Uzun zamandır ihmal edilen Avrasya enerji geçişindeki Türkiye’nin rolü de son derece önemli.

Türkiye ile yaşanan uyuşmazlık, Hazar Denizi’ndeki Şahdeniz doğalgaz projesinin gecikmesine ve küçülmesine yol açtı.

Ankara, Rusya kontrolündeki doğalgaza alternatif olarak gündeme gelen Nabucco projesinin karşısına yıldırıcı koşullarla çıktı. İhraç etmek amacıyla büyük miktarlarda tedarik ettiği Azeri gazını taşıyacak ve aynı zamanda Rus ve İran gazı için de kullanılacak olan Nabucco projesini Türkiye’nin AB üyeliği ile ilişkilendirdi. ABD ve Avrupa, Avrasya gazının stratejik önemini daima dikkate almalıdır.

Dünyanın başka yerlerindeki kaynaklar tükenmek üzereyken, bugün tehlikede olan, değeri 4 trilyon dolara varan bir enerji hazinesi. Boru hatları ise Orta Asya ve Kafkaslar’da yeni özgürlüğüne kavuşmuş ülkelerin ekonomik gelişimi için son derece kritik gelir kaynakları.

Kartlar, ABD Başkanı Barack Obama’nın yeni Avrasya enerji çarı Büyükelçi Richard Morningstar’ın aleyhine gibi görünüyor. Ama Bakû-Tiflis-Ceyhan boru hattını 1990’larda başarıyla savunmuştu ve belki yine aynı başarıyı gösterebilir.

ABD ve Avrupa, Türkiye’yi Nabucco’nun ortaya çıkışını kolaylaştırmak suretiyle Hazar ve nihai olarak Irak gazı için bir doğalgaz merkezi olmak için cesaretlendirmeli. Herhangi bir özel sektör enerji firmasını Nabucco projesinin liderliğine soyunması için yüreklendirmeliler.

Türkmenistan’a ilgi gösterilmeli

Batı, Türkmenistan’daki diplomatik ihmaline de bir son vermeli ve Bakû-Tiflis-Ceyhan hattına bağlanacak bir Trans-Hazar doğalgaz boru hattının yapılması için güçlü bir destek sağlamalıdır. Obama yönetimi hemen, önce son iki yıldır boş olan Türkmenistan elçiliğine bir büyükelçi atamalı sonra da Devlet Başkanı Berdimuhammedov’u Beyaz Saray’a davet etmelidir. ABD ve Avrupalılar uygun fiyattan Hazar enerjisi sağlama ve eski Sovyetler Birliği’nin kritik devletlerinin bağımsızlaşmasına destek verme fırsatını kaçırmamalılar. Yaşanan ekonomik çöküşe rağmen, Rusya ve Çin’in, Hazar ülkelerini Çin-Rus ortak-refah kuşağına kilitlemesine fırsat vermeden, bu alanda risk almaya değer.


İngilizceden çeviren: Çimen Turunç Baturalp (New York Times, 12 Mayıs 2009 )