Hz. Ali ile halk inançları Yenigün, Hızır, su, dağ, gök, toprak kültleri itibariyle bağlantılaşarak incelemesi. Bu arada, Düldül, Zülfikar ile tespitler. Ehli-i Beyt’e Hz.Fatima, Hz. Hasan ve Hüseyin ile ilgili bulgularımızı sıralanması. Diğer imam zadelerle ilgili inançları aktardık. Bu kültün doğum, evlilik ve ölüm dönemlerindeki yansımalarını ile ilgili çalışma.

Tunceli yöresinin Alevi inançlı Müslüman Zaza Türkleri güneşi Hz. Ali’ye teşmil ederler. Bunlar sabahleyin güneşe yüzlerini dönerek ibadet ve tazim ederler. Bu esnada ağlanır, gözyaşları dökülür. Güneşe dönülmesine rağmen niyaz Allah’adır. Bir dua ederken “Hz. Muhammet yüzü suyu hürmetine O’nun ruhu için bizi bağışla dileklerimizi kabul eyle” demektedirler. Kıyamdan sonra Rukiye gitmeden, secdeye gidilir. İbadet, tazim bir rekât olup bu ibadet genellikle abdest alınarak yapılır.

Tunceli’de Alevi inançlı Zaza Türkleri Ay’ın ilk doğuşunu da sevinç ve heyecanla karşılarlar. Güneşin doğuşu ile yeryüzünde beliren aydınlığı Hz. Ali’nin yüzünün nuru olarak bilirler. Ay’a bakarak dua ederler. Kars yöresi Alevi/Bektaşi inançlı Müslüman Türklerine göre Güneş Hz. Muhammed, ay ise Hz. Ali veya güneş Hz. Ali, ay da Hz. Muhammed’dir. Mezar-i Şerif‘te bulunan Hz. Ali’nin türbesindeki ak güvercinlerin kutsal oldukları inancı vardır. Bu türbede Ak olmayan güvercin yoktur. İnanışa göre bu beyaz güvercinlerin arasına katılan Kara güvercinler bir süre sonra aklaşmaktadır. Türbelerde kilit açtırmak suretiyle kısmetin açılacağı inancı Üsküp – Makedonya Türklerinde de vardır. Mezar-ı Şerif’e Güney Türkistan Müslüman Türkleri Hz. Ali türbelerindeki kilitlere niyet tutarlar. Pençe-i Ali Aba, Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz.Fatima, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i simgeleyen beş parmağı açık bir el şeklidir. Güney Azerbaycan’ın Afşar Türklerinde Muharremlikte üzeri ayetlerle bezeli açık el (âlem) gezdirilir. Alem’in Neziri olana doğru gittiğine kayıp eşyaların ve yeri bilinmeyen ölümlerin bulunmasında Alem’in yardımcı olduğuna inanılır. Türkmen eli Erbil’de “Beşparmak Motifli Halı” desenleri vardır. Keza aynı bölgede Siti İmamı Türbesinde Beşparmaklı alem vardır. Anadolu’da ise Beşparmaklı korku tası, Beşparmaklı, Kırk tası ve Beşparmaklı sara tası vardır. Nahçıvan ve Gence’de Kurak mevsimin sona ermesi yağmurun yağması için “elem gezdirme” uygulaması yapılır. Tahtadan yapılmış el yukarıya doğru kaldırılarak ev ev gezdirilir. Âlemin götürüldüğü her kapı, gezdiren şahsa yenilecek bir şey verir. Verilen şeye “nezir” denir. Alemi kutlu bir kimse gezdirmelidir. Sarhoş, haksızlık yapmış, sevilmeyen bir kimse gezdirmemelidir. Bu türden bir eli biz Uluğ Türkistan’da bazı ziyaretlerin mezar başlarında gördük. Anadolu’da ise, ayet yazılı bu eller Kepçe-Gelin veya Godi-Godi’yi andırıyor. Nahçıvan’daki Yedi Uyurlar ziyaretinde gönder şeklinde bir sopa, sopaya bağlanmış adak bezleri ve sopanın ucunda alem vardır. Bu alem beşparmağı açık bir eldir. Bu ele Türkmen eli Erbil’de Ali Eli veya beşparmak denilmektedir. Biz bu alemi Semerkant, Taşkent, Mezar-ı Şerif gibi bir çok Türk elinde gördük. Mahaçkale – Dağıstan’da 5 parmak Kadiri Sufizminin sembolleri arasında kardeşliğin alameti olup nazarlık olarak kullanılır. Çeşitli uğursuzluklardan korunmak hayır ve bereket celp etmek için, Derbent yöresinde daha ziyade Şii – Caferi İnançlı Müslüman Türkler üzerlerinde “beşparmak” taşırlar. Beş parmak çocukların omuzlarında nazarlık olarak da takılır. Altından yapılmış beş parmağın Hz. Fadime’nin elini temsil ettiğine inanılır. Anadolu’da, Nevruz’da “Fadime Ana Pekmezi” diye bilinen bir tatlı yapılır. Tatar Türk kabilelerinde gökkuşağına “Fatma Ana’nın Kuşağı”denir.

Kerkük Türkmenlerinde zor olan doğumların kolay olması için Meryem Ana Eli diye bilinen bir bitki suya konur ve bu suyu doğum yapması beklenilen kadının içmesi istenilir. Ebeler doğum yaptırırlarken “Fatma Ananın eli olsun” “Hz. Zilayhanın eli olsun” derler böylece doğumun kolay olacağına inanılır. Karatepe – Kifri’de Fatma Ana Çukuru yörenin kutsal mekânlarındandır. 10 Muharrem’de Murtaza Ali Taşı ziyaret edilir.

Anadolu’da “Fadime Ana Otu” diye bilinen doğumu kolaylaştırdığına inanılan bir ot vardır. Anadolu’da yemeği az misafiri fazla olan evin hanımı “bu el benim değil Fadime Ananın eli” der.

Iğdır’ın Hakmehmet köyünde Ebem Kuşağı’nın ismi Fatma Nene Kuşağı’dır. Halk inançlarında Ebe / Bibi / Nene uludur. Fatma Ana da uludur. Ebem Kuşağı Göktedir, gök de uludur. Anadolu’da doğum yaptıran ebeler Allah’tan Fatma Ana kolaylığı dilerler. Bazı araştırmacılar eski Anadolu medeniyetlerinin Ana Tanrıça Kültü kibele ile özdeştirdikleri bilinirken, biz bu sürekliliğin eski Türk inanç sistemindeki Umay Ana iyesi itibariyle bir devamlılık arz ettiğine inanıyoruz. Fadime Ana Kültünü Müjgan Üçer ve Hikmet Tanju’nun çalışmalar yaptığını biliyoruz. Fatma Ana ile Sarı Kız Efsanesi ilişkisinin ilgilendirildiğine dair çalışmaların da yapıldığı biliniyor. Ancak biz Hz. Ali Kültü üzerinde yoğunlaşmaya çalıştık.

Ehl-i Hak Karakoyunlu Müslüman Türklerinde aşure günü İmam Hüseyin’in rolünü mürşit oynar. Köyün aşığı Yezit rolüne çıkar. Gademgah kasabasında İmam Rıza’nın ayak izleri olduğuna inanılan bir ziyaret vardır. Kerkük’te Ocaklara ve kişilerin mezarlarına yeşil bir bez bağlanır. Bu beze “Beydak/Boydak Bezi” denilir. Bunun diğer adı “Abbas Bayrağı”dır. Bu bayrak adak olarak asılır. İmam Abbas’ın bayrağı şehit olduğu için kırmızı’dır. İmam Ali’nin bayrağı yeşil’dir. İmam Hüseyin’in bayrağı kara’dır.

Kekailerde Muharremin 10. gününde yemek yapılmaz, sadece aşure yapılır. 40. günü Necef’te Hz. Ali’nin ziyaretine gidilir.

Güney Azerbaycan’da, Şii- Caferi inançlı Müslüman Türklerde, namaz kılınırken kıble yönüne konulan, secde edilince anlın deydiği Kerbala toprağından yapılmış, türbet / mühürler vardır. Bunların üzerindeki aynada İmam Hüseyin’in resmi vardır.

Kırım Tatarlarında eskiden güçlü bir ehli beyt sevgisi vardı. Susamış birisine su verilse, suyu için Asan (Hasan) Üseyin (Hüseyin) ın canına deysin denirdi. Mekke’ye Hacca gidecek hali takati olmayan Elbuzlu’ya giderdi. Elbuzlu (El+bozlu) adli yatırım adı Hasan – Hüseyin idi.

Caferi inançlı Müslüman Türkler, Güney Azerbaycan’da namazı kıldıktan sonra, kıyam halinde kıbleye dönük vaziyette, şahadet parmağını Kerbala ya doğru uzatır ve İmam Hüseyin’i selamlar sonra, parmağını sola doğru tutarak Horasan’da İmam Rıza’yı selamlar.

Irak’ta halkın yaylaya çıkmadan evvel, bereketin artması adına ziyaret ettiği türbelerin arasında İmam Zeynelabidin’in de türbesi vardır. Suriye, Irak, Anadolu, İran, Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya, Hz. Ali ve soyundan gelen Onbir İmam’ın ismi ile anılan çok sayıda İmam kabiri vardır. Halk bu isimle tanınan imamlarla gerçeğini çok kere aynileşleştirmiştir.

Caferi inançlı Müslüman Türk halk, Muharrem ayında Muharrem Bayrağı’nın gönderine Hz. Abbas’ın kolunu temsilen alem takar. İmam Rıza’nın Kızı Fatime Kum’da “Masume” olarak tanınmıyor. Kum şehrine ilk gelen ve Kum’dan gidenler Masume’yi selamlamak için türbesini ziyaret ediyorlar. Meşet üzerinde uçan pilotlar havada üç tur atmak İmam Rızayı selamlar. Nazmiye –Tunceli arasında, yol kenarında Ali Kaya diye bilinen ve Hz. Ali’nin bu taşa belini dayandığına inanılan kutsal bir mekân vardır. Gençler dilek dilemek için bu taşa gelirler. Divriği’de Hz. Ali’nin kılıcıyla kestiğine inanılan Ali taş ziyaretine halk çeşitli dilekleri için giderler. Iğdır’ın Sürmeli köyündeki Yar’da Hz. Ali’nin ayak izi olduğuna inanılan bir kaya vardır. Halk burayı kutsal bir mekân olarak bilir. Ayrıca Iğdır’daki Karakale’nin de Hz. Ali’nin cenk ettiği Kan Kalesi olduğuna inanılır. Birçok yerde olduğu gibi burada da Hz. Ali ve İmamlar üzerine yemin edilir. Mezar-ı Şerif’te bir dağın tepesinde “Sümmi Düldül” diye bilinen bir yer vardır. Orada bir kayanın üzerinde Hz. Ali’nin atı Düldül’ün ayak izinin bulunduğuna dair kuvvetli bir inanış vardır. Anılan bölge bu bakımdan kutsal bir yer olarak tanınmakta ve saygı gösterilmektedir. Kabil’in batısında Karte sahi bölgesinde de Sengi Zülfikar diye bilinen büyük bir kaya vardır. Bu kaya tam ortasından ikiye bölünmüştür. Yöre halkının inanışına göre kayanın açıldığı kısmından geçerken kişi günahkâr ise kaya onu tutar sıkıştırır. O kişi Allah tarafından af edilince Kaya onu serbest bırakır. Yine çocuğu olmayan bayanlar o taşın ortasından geçirilir ve böylece çocuğun olacağına inanılır. İran’da, Caferi İnançlı Müslüman Türk halkın inanışına göre, Hz. Muhammed ve Hz. Ali akik taşlı yüzük kullanmışlardır. Akik ferahlık verir. Hz. Ali ayrıca Hadıd-i sini (Doğal Demir) kullanmıştır. Demir’in güç verici olduğuna inanılmaktadır. Zümrüt’ün de haşerelere karşı koruduğuna inanılır. Güney Azerbaycan’da, Caferi İnançlı Müslüman Türkler çocuk dünyaya gelince onların ağzını zemzem suyuyla açar, dudaklarına ve anlına Kerbala türbeti (toprağı) sürerler. Böylece, ağzının Zemzem gibi tatlı dilli, anlının Kerbala toprağı gibi pak Hz. Hüseyin gibi akıllı olacağına inanılır. Çocuğu yaşamayan aileler, İmam Rıza’yı, İmam Hüseyin’i, İmam Abbas’ı ziyaret edip dua ederler. İmam Rıza ve İmam Musa-ı Kazım, Bab-ul Havayiç (Dilekler Kapısı) Hz. Ali’nin İmam olmayan oğlu Celal Abbas (Ebulfeyz) de, çeşitli dilekler için ziyaret edilir. Hz.Hüseyin Bab-ül Şifa (Şifa Kapısı) Hz. Ali, Bab-ül Keramet(Keramet Kapısıdır)Hz. Fatime Kefserdir. Hz. Muhammed Bab-ül Şife ve Babl-ül rahmettir. (Şifa ve Rahmet Kapısıdır.) Diğer imamların da şifa ve rahmet kapısı olduklarına inanılır. [ Kars’ta ve İran’da aynı inanç çevresinde 40 cm bir yaş ağaç boyuna yarılır, bunların üzerine Kerbala’dan getirilmiş Hz. İmam Hüseyin türbeti (toprağı) ile “Lailahe illallah Muhammeden Resulullah” yazılır. Bunlar mevtanın sağ ve sol koltuğunun altına konulur. Kefenin artan parçası ile bunlar sağ ve sola bağlanırlar. Bunun yapılmasındaki amaç, mahşer günü bütün ağızlar mühürlenince, ellerini yukarıya kaldıran mefta “işte ben buyum” demiş olacaktır. İnanca göre, Ahiret günü Kerbala toprağı kaybolmayıp zalimlerin zulmüne şahadet edecektir. Ilhıcı’da Ehl-i Hak inançlı Karakoyunlu Müslüman Türkler Pirabad Bağı ile Teke / tekke Bağından dervişler, periyodik merasimlerinde Hz. Ali için seçilmiş mersiyeler okurlar. Burada ve birçok Alevi inançlı ailelerin evinde özellikle türbelerde Hz. Ali’nin posterleri vardır. Ehl-i Hak inançlı Türkler, Hz. Ali’nin Hz. Peygambere meyyit guslü yaptırırken, Hz.Muhammedin göbeğinde birikmiş suyu içmek isteyince, bıyıkları bu suya değmiştir. Buradan hareketle, bu Türklerde bıyık kılları kutsal kabul edilmiştir. Ayrıca namaz kılmak ve oruç tutmak Ramazan’ın 19.ve 21. günlerinde olur. Hz. Ali camide şehit edildiği için, cami haram kabul edilmiştir. Hz. Ali’nin konuşmalarından oluşan, Nehçal Belage’nin bu toplum içerisinde kutsal bir mahiyeti vardır.

Gülmüşk Hatun (imam zade) Hz. Ali’nin torunu olarak bilinen bir ziyarettir. Buraya da yağmur duasına gidilir. Burada Eli taş diye bilinen taşın Hz. Ali kılıcı tarafından kılıcı ile kesildiğine inanılır. Ayrıca Hz. Ali’nin parmağının ve atının nalının da burada iz bıraktığına inanılır. Buradaki diğer kutsal taşlardan birisi de Baba Pir Eli’dir. Ilhıcı Sufi şehrinin Kuzey bölgesinde Şah Çırah vardır. Bu tepenin eteğinde ise Şah Çırah Türbesi bulunmaktadır. Güney tepesindeki nişangâhın ismi ise, Nebi Musevi’dir. Buranın yakın çevresinde Gülmişki Hatun (Miski Nene) ziyareti vardır. Halkın inancına göre bu nene, Hz. Ali’nin kızıdır. Buraya, kurak mevsimlerde yürünerek çıkılır. Burada Şebek / Benzer Meydanı’nda yağmur duası yapılır. Bu meydanda Hz. İmam Hüseyin’in olayı Aşure Günü canlandırılır. Meydanın merkezinde, üç metre uzunluğundaki bayrak, İmam Hüseyin Elemi olarak bilinir. Elemin etrafında bir Ocak vardır. Bir kısmı hurafe de olsa, Ehli Beyt Sevgisi Türk Dünyasında halk inançlarında farklı inanç çevrelerinde bütün canlılığı ile yaşamakta ve oluşan bu kült, Türk –İslam kesimler arasında inanç köprüsü rol oynamaktadır.


Dr. Yaşar Kalafat