Araş. Gör. Seçil TAŞTAN



I-) KÜRESELLEŞME KAVRAMININ TANIMI VE KAPSAMI



A-)GLOBALLEŞME KAVRAMI

Kavram olarak “küresel” (global) sözcüğünün kökeni, 400 yıl öncesine gitse bile, “küreselleşme” (globalization), oldukça yenidir. İlk olarak 1960’larda ortaya çıkan küreselleşme kavramı, 1980’lerde ise sıkça kullanılmaya başlanmıştır. 1990’lara gelindiğinde de, bilim adamlarının önemini kabul ettiği anahtar bir sözcük haline gelmiştir.

Günümüzde küreselleşme konusunda çok geniş bir literatür oluşmuştur; ancak sosyal bilimlerin bir çok alanında görüldüğü şekilde, küreselleşmeye ilişkin birbirinden tümüyle farklı yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.

Globalleşme konusundaki, birbirine alternatif olabilecek çeşitli tanımlardan bazıları şöyledir;



Ekonomik Bir Yöneliş Olarak Globalleşme:



Globalleşme, ülkeler arasında mal, hizmet, uluslar arası sermaye akımları ve teknolojik gelişimin hızlı bir şekilde artmasını ve serbestleşmesini ve bunlar sonucu ortaya çıkan ekonomik gelişmeyi ifade eder. Birbirleriyle mal işlemleri, çeşitliliği, değer artışları, hizmetler, uluslararası sermaye akımları, teknolojinin çok hızlı ve yaygın bir şekilde yükselmesi ve bu sayılanların ülkeler arasında giderek serbestleşmesi sayesinde ekonomik gelişmeyi ifade eder (IMF World Economic Outlook 1997).



Giderek Artan Bir Hızda Dünyayı Kuşatan Bir Akım:



Globalleşme, dünyada birçok ekonomik, finansal, politik, ulusal güvenlik, çevresel, sosyal, kültürel ve ulusal eyaletler arası teknolojik bağlantılar, piyasalar ve bireyler yoluyla kıtalararası mesafeleri birbirine bağlayan bir ağ olarak tanımlanmaktadır



Ya da William Greider tarafından yapılan daha içsel ve tasviri bir şekilde: “globalleşme, harikulade bir makineye benzer. İmha ettiklerinin karşılığını alır. Modern ziraatin makineleri gibi büyük ve hareketlidir. Fakat çok karmaşık ve güçlüdür. Koşarcasına sahalar açar ve sınırları önemsemez. Hareketlilik devam ettiğinden, makine, arkasında büyük tahribat izleri bırakırken, aynı zamanda büyük miktardaki refah ve zenginliği beraberinde getirmektedir. Zengini daha zengin, fakiri daha fakir yapmaktadır. Fakat direksiyonda kimse yoktur. Hızını ve yönünü kontrol eden bir iç dinamiği veya direksiyonu olmayan bir makine.. Olabildiğince özgür ve de sınırsız... (Bu durum temelde onun kendi içsel istekleriyle yönlendirilmiş gelişme hareketi tarafından sürdürülmektedir). Makine, dünyayı yeniden yapılandıran, kendi kendine işleyen, bir ekonomik sistem draması oluşturan, zorunlu global endüstriyel devrimin zorunlulukları tarafından yönetilen modern kapitalizmdir”.

Ünlü İngiliz yazarı Bernard Shaw,dünyanın insanlığın ortak malı olarak görülmesinin ve dünya kaynaklarının etkin bir biçimde kullanılmının,tüm diğer dar ulusal çıkarlara göre öncelik taşıması görüşündedir.

Bir başka yazara göre küreselleşme; “Kumanda ekonomisinin küçülmesi,devletin bütün sosyal ve ekonomik işlevlerinden vazgeçmesidir.Bunun yanında bir de pazarın dünya ölçeğinde büyümesi, ulusal sınırların dışına çıkması,dünyanın tek Pazar haline gelmesidir.”

Açıkça, globalleşme; ulusal devlet politikalarıyla ilişkili, dünya insanlarının günlük yaşamlarında daha fazla önemli olan, insanların, sermayenin ve uluslararası serbest mal hareketliliğinin oluşturduğu global piyasa güçlerinin yer aldığı bir dünya tasviridir. Fakat, globalleşmenin ekonomik gelişme süreci yeni değildir. 1870-1914 arasındaki zaman süreci; serbest mal hareketliliğinin ve sermayenin çok hızlı bir şekilde gelişme gösterdiği, insanlar tarafından telgraf teknolojisinin geliştirilmesi ve vapur yapımıyla birlikte uluslar arası iletişim ve taşımacılığın daha hızlı, kolay ve ucuz hale geldiği bir dönem olmuştur. Global ekonomideki gelişmenin bu sıradışı periyodu, II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş ile kesildi, fakat Sovyetler Birliğinin çökmesiyle piyasa kapitalizmi için birinci alternatif ortadan kaybolmuştur. Dünya çapındaki ulusal şartlar, kaynakların dağılımında daha büyük bir hareket serbestliğine piyasa güçleri tarafından izin verilmesi için, ekonomik hareketliliği yeniden düzenlemek ve yıllardır kendi kendine yönetilen ürün anlamında özelleştirme yapmak için, o ülkelerin ekonomilerini uluslararası mallar, hizmetler, işlemler ve fikirlere açmaya başlamıştır.



Ekonomik açıdan değerlendirildiğinde, sermaye yatırım getirisi yüksek olan yerlere gittikçe, mal ve hizmetler karşılaştırmalı üstünlüğe sahip ülkeler tarafından üretildikçe ve özelleştirme sonucu etkinlik arttıkça, bu değişiklikler globalleşen ekonomideki bütün katılımcılar arasında paylaşılacak büyük kazançlar sunmalıdır. Bu ekonomik etkinlik kriterlerinin etkilerini tekrar güçlendirmek, bilgi teknolojilerindeki hızlı değişimler ve otomasyon (bilgisayar teknolojilerinin gelişimi) global iletişimin maliyetlerini olağanüstü bir şekilde düşürmektedir. Hızlı, kolay ve ucuz iletişim ağı kıtalararası ölçekte üretim organizasyonlarını hızlandırmakta ve ülkelerarası büyük sermaye değerlerinin hızlı hareketliliği, ülkeler bazında, yeni prodüktivite anlayışlarının hızla inşasını mümkün kılmaktadır ve sonuçta bu tür gelişmeler tüm ülkeler tarafından benimsenmekte ve uygulanmaktadır.

Dünya genelindeki sözkonusu değişme ve gelişmeler,global işletmelerin önemini artırmış ve dünya sözkonusu işletmeler için tek bir pazar haline gelmiştir. Buna bağlı olarak da, global işletmeler, insan kaynakları, teknoloji, pazarlar ve iş ortakları için bir dünya işletmesi özelliğine bürünmüştür. Ortaya çıkan bu ekonomik düzende, dünyanın önde gelen işletmelerinin yabancı yatırımları, modern yaşamın bir parçası olmaya başlamış ve günümüzde dünyanın birçok ülkesinde yabancı yatırımların ülke ekonomisindeki payı hızla artma eğilimine girmiştir. Bu nedenle, işletmelerin kendi ülkeleri dışında da sürekli araştırma yapmaları, yeni ürünler tasarlamaları, ürün geliştirmeleri, bu çabalarını uygulamaya geçirerek üretmeleri ve gelişmiş bir ülkeden bir diğerine ihraç etmeleri, diğer bir deyişle global olmaları gereği doğmuştur.

B-)Globalleşmenin Dinamiği : Artan Rekabet

Globalleşme ve bölgesel bütünleşmeler,yoğun bir biçimde ihraç ekonomilerini gündeme getirmekte,böyle bir yapı temel stratejik faktör olarak rekabet gücünü ön plana çıkarmaktadır.

Rekabet, bir işletmenin müşterilerinin isteklerini,diğer işletmelerden daha etkin olarak yerine getirmesi,yani mal ve hizmetleri daha kaliteli ve ucuz olarak temin etmesidir. Global sistem içerisinde rekabetçi ürün ve hizmetler ortaya koyamayan işletmeler,yaşamını devam ettirme ve büyüme amaçlarını gerçekleştirememektedirler.

Rekabetin günümüzde ulaşmış olduğu boyut “hiper-rekabet” ortamları olarak ifade edilmektedir.Piyasadaki dinamizmi organizasyon içine taşıyabilen,alışılagelmemişi düşünebilen,uygulayabilen ve imkansız denileni başarabilen işletmeler,hiper-rekabet ortamlarına uyum sağlayabileceklerdir. Globalleşmeyle birlikte günümüzde hem rekabet,hem de rekabet çeşitleri artmıştır.Aynı işi yapan rakip işletmelerin çoğalması,tüm pazarların yapısını değiştirmiştir.Benzer ürünler,aynı pazarlarda tamamen ayrı rekabet bazlarında satılmaktadır.Bir pazarda fiyat,öbür pazarda seçenekler,diğerinde kalite ve bir başkasında satış öncesi,satış sırasındaki ve satış sonrası hizmet önem kazanmaktadır. Globalleşmeyle birlikte bir yandan dünyaya açılan işletmeler kendilerini hiper-rekabet ortalarında bulmuşlar,diğer yansan globalleşmenin sonucu olarak rekabetin yapısı da değişmiştir.Daha önce ulusal boyutlarda olan rekabet,globalleşmeyle birlikte uluslararası boyutlara taşınmıştır.

Küreselleşme ya da küreselleşme sorusu ve nasıl küreselleşileceği konusu dünyanın çeşitli yerlerindeki yöneticiler için iki önemli strateji konusudur. Birçok güçler, şirketleri küreseleşmeye doğru itmektedir. Dünya ekonomilerinde pazarlanan hemen hemen her ürün için yabancı rakipler bulunmaktadır. Ülkelerarası ticaret engelleri ise artık ortadan kalkmaktadır. Ulusal pazarlardaki olgunlaşma, şirketleri uluslararası genişlemelere doğru yöneltmektedir.

Bu bağlamda, şirketler dünya çapındaki stratejilerini bütünleştirerek küreselleşmeyi de arzu etmektedirler. Bu tip küresel bütünleşme, şirketlerin her ülkedeki yerel ihtiyaçlara göre tasarım, üretim ve pazarlama yapan ülke şubeleri kurduğu çokuluslu yaklaşım ile zıt düşmektedir. Bazı endüstrilerde, küresel bir stratejinin çokuluslu bir stratejiden daha başarılı olma olasılı bazı değişimler nedeniyle artıyor görünmektedir. Bu değişimlerden biri, farklı ülkelerin insanlarının satın almayı istedikleri şeylerin gittikçe artan benzerliğidir.

Şirketler nasıl globalleşeceklerini ve nasıl bütünleşmiş bir dünya çapında strateji geliştireceklerini bilmek istemektedirler. Dünya çapında bir strateji geliştirmede esas olan üç basamak şöyledir:

· Temel işletme stratejisinin geliştirilmesi-rekabetçi avantajın temeli. Bu genellikle önce evsahibi ülke için geliştirilir.

· Temel stratejinin, uluslararası faaliyetler boyutlarında genişletilmesi ve uyumlaştırılması yolu ile uluslararası hale getirilmesi.

· Uluslararası stratejinin, ülkeler arasında bütünleştirilerek globalleştirilmesi.

Endüstride küreselleşmeye götüren unsurlar olan pazara girme, maliyetler ve diğer endüstri koşulları, küresel strateji kaldıraçları dünya çapında seçim için hazır olduğunda, iyice belirlenmiştir. Küreselleşmeye yönelten unsurlar küresel stratejinin sağlayacağı kazançlara ulaşmak için çokuluslu bir firmaya potansiyel güç yaratmaktadır. Bu kazançlara erişmek için küresel strateji kaldıraçlarını oluşturmak gerekmektedir. Örgütün stratejiyi uygulama yeteneği ise, kazançlara ne ölçüde erişilebileceğini etkilemektedir. Bu nedenle, stratejinin uygulanması evresi oldukça önemli bir konuyu oluşturmaktadır. Diğer bir konu da, oluşturulacak küresel strateji kaldıraçlarının endüstriyi yönlendiren unsurlarla, işletmenin ve ana firmanın rekabetteki durumu ve kaynaklarıyla uyumlu olmasıdır.

Görüldüğü gibi, 21.yüzyılda globalleşme olgusu her açıdan hayatımıza girmiştir ve toplumun her kesimini, çeşitli düzeylerde etkilemektedir. Sonuç olarak, kimi zaman ekonomik ilişkilerdeki yaygınlaşma ve gelişme,kimi zaman ideolojik ayrımlara dayalı kutuplaşmaların çözülmesi ve liberalleşmesi,kimi zaman da kültürlerin,inançların ,ideallerin sınırlar dışına taşarak daha fazla benzemesi anlamında kullanılan bu kavram,genel olarak her türlü değer ve birikimin devlet sınırlarını aşarak,dünya çapında yaygınlaşmasını ifade etmektedir.

II-) İŞLETMELERİN KÜRESEL ve ULUSLARARASI PAZARLARA AÇILMA NEDENLERİ ve UYGULADIKLARI STRATEJİLER

A-) KÜRESEL STRATEJİ

Dünya çapında bir işletme stratejisi oluşturmak bazı stratejik boyutlar arasından seçim yapmayı gerektirmektedir. Bunlar, pazar katılımı, ürün standardizasyonu ve sunumu, katma değer faaliyetlerinin yeri, pazarlama yaklaşımı ve rekabet hareketleri olmak üzere beş grupta açıklanabilmektedir.§ Bu unsurlar işletmenin izleyeceği çokuluslu strateji ile küresel strateji biçimlerine göre farklılıklar arzedecektir. Her boyu için örneğin, çokuluslu bir firma yerel rekabet avantajlarını, gelirlerini veya kârlarını maksimumlaştırmak için çabalarken, küresel bir firma çeşitli yerlerde yaptığı yoğun faaliyetlerini dünya çapında paylaşma ve bütünleştirme (entegre etme) yoluyla yine dünya çapında maksimumlaştırmak için çaba sarfedecektir. Bu bağlamda, çokuluslu firmalar her ülkede tüm faaliyetlerini yapmakta, küresel firmalar ise nerede hangi faaliyeti yapacağına karar verip dünya çapında o faaliyeti paylaşmakta ve bütünleştirmektedirler.


Tablo1: Küreselleşme boyutları/ Küresel Strateji Kaldıraçları , Kaynak: Erol Eren, İşletmelerde Stratejik Yönetim ve İşletme Politikası, 5.Basım, Beta Yayınları, İstanbul, 2000, s.265



Günümüzde birçok işletme için, çok değişik nedenlerle, uluslararasılaşmak önem kazanmıştır. Bu nedenle kendi ülkeleri dışındaki ülkelere yatırım yapan işletmelerin sayıları gün geçtikçe artmıştır. “Niçin işletmeler uluslararası pazarlara girmelidir?” sorusuna birçok cevap verilebilir. Bu cevaplardan bazıları aşağıdaki gibidir:



· Üst düzey yönetimler buna zorlayabilir.

· Ortak girişim gibi bir öneri alan firmanın bu teklifi değerlendirmesi.

· Belli alanlarda yaşanan yoğun iç rekabet nedeniyle işletmenin dış pazarlarda yeni arayışlar içine girmesi.

· Keskin yurtiçi rekabet, işletmeyi yurt dışına yönlendirebilir.

· Uluslararası piyaslar potansiyel kâr merkezleri olarak değerlendirilebilirler.

İşletmelerin uluslararası pazara girme nedeni olarak sıralanan bu cevaplardan da anlaşılacağı gibi, uluslarararsılaşma nedenleri çok çeşitli olabilir. Ancak, uluslararasılaşmayı cazip kılan en önemli faktör kârdır. Henüz yeni ve keşfedilmemiş pazarlardaki kârlılık pek çok işletme için çok büyük cazibe taşımaktadır. Ayrıca kârın bir diğer özelliği de, evsahibi ülkelerin yabancı yatırımcılara sağladığı vergi kolaylıkları ile de ilgilidir. İkinci en önemli nedenin istikrar olduğu söylenebilir. Birçok işletme kendi ülkesinde sattığı malın daha fazlasını üretebilir. Yabancı pazarlar kapasitenin değerlendirilmesinde önemli bir avantaj sağlamaktadır. Bu nedenle işletmeler, üretim ve satışlarında istikrar sağlayıcı bir yöntem olan uluslararsılaşmayı hedefleyebilmektedirler.

Bu ifadelere göre işletmeleri uluslararasılaşmaya zorlayan nedenler genel olarak dört temel başlık altında toplanabilmektedir. Bunlar:

· Pazarla ilgili faktörler

· Maliyetlerle ilgili faktörler

· Rekabetle ilgili faktörler

· Siyasi faktörler

Bütün bu başlıklar çerçevesinde işletmelerin uluslararası pazarlara girmek istemelerinin nedenleri atak ve savunmacı olmak üzere iki grupta da açıklanabilmektedir.



Atak Nedenler:

1. Yeni pazarlar arayışı

2. Maliyetleri azaltma ve daha yüksek kârlara ulaşma

3. Tepe yönetimin büyüme ve genişleme arzusunu tatmin etme



Savunmacı Nedenler:

1. Bulunulan yerel-orijin pazarı koruma

2. Diğer pazarları koruma

3. Hammadde arzı güvencesi

4. Teknoloji kazanma

5. Coğrafi farklılaşma

6. Yeni faaliyetler için temel oluşturma

Küresel işletmelerin açık starteji ihtiyacı giderek artmaktadır. Çünkü, kesin bir farka ve benzersizliğe nasıl sahip olacakları, farklı müşteri gruplarına nasıl rakiplerinden farklı bir şey sunacakları hakkında açık bir vizyon belirlemeyen işletmeleri, yoğun rekabet tehdit edecektir. Dünyanın heryerinde işletmeler, toplam kalite yönetimi, zamana dayalı rekabet, değişim mühendisliği gibi yönetim tekniklerini kullanmaya çaışmaktadırlar. Bu fikir ve tekniklerin çoğu işleri daha iyi yapmakla, operasyon etkinliğini arttırmakla ilgilidir. Bu gelişme, rekabet ortamında kalabilmek için şarttır. Ancak günümüzde bu da yeterli değildir. Herkes aynı değişkenler dizisi üzerinden çalıştığında standart yükselmekte ama işletmelerin çoğu ilerleyememektedir.

Rekabet avantajı yakalamanın en etkili yollarından biri olan strateji oluşturmak, aynı şeyi daha iyi yapmayı seçip, farklı birşey yapmayı seçmektir. Stratejisi olan bir işletme, açık ve net sınırlar tayin edebilmektedir.

Michael Porter’a göre, işletmeler bir rekabet avantajı elde etmek istiyorlarsa, artık bunu faaliyetlerini ya da iş süreçlerini daha verimli hale getirerek elde edemezler. Bunun için diğerlerinden farklı ve özgün bir rekabet yolu bulmaları gerekmektedir. Porter, stratejik konumlandırma ile işletmelerin rekabet avantajını yakalayabileceğini ileri sürmektedir. Küresel bir işletmenin rakiplerinden daha farklı yöntemler kullanmasını ise, stratejik konumlandırmanın anahtarı olarak göstermektedir.

B-) KÜRESEL REKABET ve KÜRESEL STRATEJİ

Günümüzde rekabet avantajı yakalamanın ve küresel başarı elde etmenin yolu olarak üç önemli stratejiden sözedilebilir. Bunlar, stratejik etkinlik sağlamak, rekabetüstü olmak ve global rekabetin yeni standartlarını uygulamaktır.

a) Operasyonel Etkinlik Yerine Stratejik Etkinlik

“Operasyonel etkinlik”, en iyi uygulamalara ulaşmak, en iyi uygulamaları seçmektir. Başka bir deyişle, aynı işi rakiplerinden daha iyi yapmak, aynı yarışı daha hızlı koşmaktır. Operasyonel etkinliği arttırmak için gerekli birçok araç ve teknik bulunmaktadır. Bunlar, toplam kalite yönetimi, zamana dayanan rekabet, yalın üretim, benchmarking, yeniden yapılanma, sanal işletmeler, öğrenen organizasyonlar ve değişim yönetimi gibi araçlardır. Günümüde operasonel etkinlik bir gereklilikliktir, ama işletmelerin rekabet avantajına sahip olmaları için yeterli olmamaktadır.

Globalleşmeyle birlikte rekabetin bu denli şiddetlendiği,sektör sınırlarının belirsiz olduğu,müşterinin giderek daha seçici hale geldiği bir dünyada,firmaların rekabet stratejilerini gözden geçirmeleri ve tekrar tekrar oluşturmalar gerekmektedir.Rekabet stratejisi,müşteri tercihlerindeki değişimleri görebilmek,çalışma alışkanlıklarındaki değişimleri gözleyebilmek ve müşteriye rakiplerin sunamayacağu çok farklı yararlar sunabilmektir.

b) Rekabetten, Rekabetüstü Kavramına Geçiş

Günümüzde rekabet avantajı yaratmanın bir diğer yolu da rekabetüstü olmaktır. Çağdaş dünyanın günümüzde rekabet kavramını aşarak, rekabetüstü kavramına yaklaştığı gözlenmektedir. Ayakta kalmaktan öte, sürekli bir başarı için rekabetüstü olmak gerekmektedir. Rekabetüstü olmak, sunulmakta olan üründeki farklılığı sağlayan değişiklikten çok, bu şekilde sağlanan yeni bir değerin benzersizliği ile ilgili olmaktadır. Rekabetüstü kavramı,bilgi çağının bir yaklaşımı olarak karşımıza çıkmakta, yeni fikirlerin, sürekli yarışın ve en iyisini aramanın yollarını göstermektedir.

Rekabetüstü olmak için, bütünleşmiş değerler yaratmak,yaratıcı olmak ve kavram araştırma ve geliştirmeye önem vermek gerekmektedir. Rekabetüstü olmak doğrudan doğruya kavramlara ve fikirlere dayalıdır. Bilgiler, deneyimler ve karar verme yeteneği ne kadar fazla olursa olsun, yine de yeni fikirlere büyük gereksinim duyulacaktır. Bunları ise insanın yaratıcılığı üretmektedir.

c) Global Rekabetin Yeni Standartları

1990’lı yıllarda ortaya çıkan ve işletmelerin globalleşme süreçlerinde başarılı olabilmesinde büyük önem taşıyan 7 rekabet standardı şöyledir:

· Ürün ve üretim kalitesi

· Maksimum tercih için çeşitlilik

· Uyarlama

· Erişimdeki hız ve kolaylık

· Yenilikte dakiklik

· Düşük maliyet

· Küresel elde edilebilirlik

Bu standartlardan bütün global ve globalleşmeye aday işletmeler etkilenmektedir. İşletmelerin,rakiplerine karşı önemli bir üstünlük sağlayabilmeleri için,bu yedi standardı oluşturabilmeleri gerekmektedir.

Sonuç olarak, strateji ilerlemenin temelidir ve rekabet avantajı yaratmaktadır. Strateji, işletmeleri rakiplerinden farklı kılmakla ilgilidir. İşletme yaptığı işte daha iyi olmaktan öte, farklı olmak zorundadır. İyi starteji, endüstrinin yapısal evrimiyle ve şirketin o endüstri içindeki kendine özgü konumuyla ilgilidir. Strateji, küresel rekabetten kazanılacakları belirlemede önemli bir güç oluşturmaktadır. Küresel stratejiyi uygulamak bazı riskler taşımasına rağmen, birçok işletme planlama, kontrol etme ve uygulama yöntemlerini geliştirmeye başlamışlardır. Aksi halde, işletme, rekabetin doğasını anlayamayacak, gereken yatırımları yapamayacak ve davranış değişiklikleri yaratamayacaktır. Eğer işletmeler, küresel stratejiyi başarılı bir şekilde uygulayabilirlerse, gerçek anlamda başarılı küresel işletmeler arasına girebileceklerdir.



REFERANSLAR

Arman Kırım, Yeni Dünyada Strateji ve Yönetim, Sistem Yayıncılık,İstanbul, 1998
Deniz Ülke Arıboğan, Globalleşme Senaryosunun Aktörleri,2.Basım, Der Yayınları, İstanbul,1997
Ebru Güzelcik, Küreselleşme ve İşletmelerde Değişen Kurum İmajı, 1.Basım, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 1999
Edward de Bono, Rekabetüstü, 1.basım, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1996
Erol Eren, İşletmelerde Stratejik Yönetim ve İşletme Politikası, 5.Basım, Beta Yayınları, İstanbul, 2000
Gülten Kutal,Ali Rıza Büyükuslu, Çok Uluslu Şirketler ve İnsan Kaynağı Yönetimi, yayın no:190, Der Yayınları, İstanbul, 1996
Hakan Çetintaş, “Küresel Rekabet ve İşbirliği” İşveren Dergisi (2001Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu), Cilt 39, sayı 10, Temmuz 2001
Memet ZENCİRKIRAN, “Küreselleşme: Sorunlar ve Çözüm Önerileri”, Uludağ Üniversitesi, İİBF İş-Güç Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, 2001
Nevin Deniz, Global Eğitim, yayın no.129, Türkmen Kitabevi, İstanbul, 1999
Michael Porter, Rekabat Stratejisi, Sabah Kitapları, İstanbul, 1997
Stephan H.Rhinesmith, A Manager’s Guide to Globalization, 2nd Ed., Irwin Publishing,1996
Veysel Bozkurt , “Küreselleşme Kavram, Gelişim ve Yaklaşımlar” Uludağ Üniversitesi,İİBF İş-Güç Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, 2000 http://www.foreigntrade.gov.tr/ead/DTDER.../ersan.htm
http://www.foreigntrade.gov.tr/ead/DTDER...global.htm
http://www.geocities.com/seciltastan