Atatürk ve Geometri

Heidegger, "dil varlığın evidir" der. Yunus Emre ise bu önermeden 600 yıl önce "dil hikmetin yoludur" tanımında bulunur. Heidegger’de ’varlık dil yolu ile inşa olur’ düşüncesi, Yunus Emre’de ’varlık’ konusuna da açıklık getirir. Hikmet, şuurlanma, dil aracılığıyla gerçekleşmekte ve ’varlığı’ açığa çıkarmaktadır.

Felsefede el-beyin ve dil-düşünce diyalektiği (eytişimi) başlıklı temel bir konu vardır. El-beyin ilişkisini günlük yaşamda çok deneyimleriz. Örneğin elle çalınan herhangi bir enstrümanı öğrenmek istediğimizde başlangıçta beynimiz zorlanır. Elimiz pratik kazandıkça el aracılığı ile beyin devreye girer ve elin zanaatı ile beyin gelişir ve beyin el aracılığı ile sanat yapar. El ve beyin birbirini geliştirirler.

Dil-düşünce diyalektiğini ’Simgesel Düşünme’ isimli eserinde Metin Bobaroğlu şöyle tanımlıyor: ’Düşünmenin dinamik özeği cogito (kendinin bilincinde olan düşünce, düşünen ben) dil malzemesini kullanarak düşüncelerini dile döker. İnsan, ’bilinçli ben’ kurulumunu düşünme yetisiyle, bir simgeler dizisi olan dil aracılığıyla kurar.’

Dil geliştikçe düşünce gelişir, düşüncenin gelişmesi dili de geliştirir. Birey için şuurlanmada (varlık kazanmak) dil nasıl temel bir zemin ise aynı durum toplumlar için de geçerlidir. Ancak ’Dil’i gelişmiş toplumlar’ tarihte varlık sahnesinde yer alma şansı yakalarlar. Bir dilin yaşanılan zaman diliminde var olup olmadığının ölçüsü ise, o dil ile bilim, sanat ve felsefe yapılıp yapılmadığı ile açıklanabilmektedir. Günlük yaşamda iletişim kurmak için bir dili kullanıyor olmamız bu anlamda varlık sahibi olduğumuzun bir göstergesi değil ne yazık ki.

Dünyaca tanınmış Filozoflarımızdan Prof. Nermi Uygur: ’Türkçe, sözcük yapımı açısından zengin bir dildir. Türkçe kavram üretmeye uygundur’ diyor. Bu, Türkçeyi diğer diller karşısında konumlandıran önemli bir tespit. ’Türkçe, varlığa nüfuz etmeye ve varlıklar arasında ilişkileri belirlemeye uygundur[1]’ şeklinde yorumlanıyor. Kavramdan kavram doğurtmak ise felsefenin özü.[2] Şuurlanmaktan kastedilen tam da bu tanımdır denilebilir.

Günlük konuşmada ’Telsiz Türkçesi’ olarak bilinen, 300 kelime ile konuşup bunu 500 kelimeye çıkardığımızda kitap yazdığımız gerçeğini bir tarafa bırakırsak Türkçenin olanakları açısından nasıl bir hazine ile karşı karşıya olduğumuz gerçeğini görebiliriz.

Sokrat’ın ünlü sözü: ’Kendini bil.’ Sokrat’ın öğrencisi Platon Akademisinin girişinde ise şu yazar: ’Geometri bilmeyen giremez.’ Geometri aklın simgesi olarak anılmaktadır. Platon ’benim akademime aklı olmayan giremez’ diyor bir anlamda.

Mustafa Kemal Atatürk, askeri ve siyasi bir deha olmasının yanında dünyada geometri üzerine eser yazmış tek liderdir. Kavramsal düşünme yetisi ile bilimsel araştırmalar yapan, ’kavramdan kavram türetmek’ gibi yetkin düzeyde felsefe bilen bir deha.

Hiçbir belge ve kayıt olmamasına rağmen ’Atatürk Masondur’ söylemini dillerine dolayan insanların dayanak noktası Atatürk’ün matematiği biliyor olmasından kaynaklıdır. Oysa Atatürk, 13 yaşında Askeri Rüştiyede öğrenciyken, öğretmeni okula gelmediğinde matematik derslerine öğretmen olarak giren bir köy çocuğudur.

Dünyada ’bilim tarihi’ uzmanlık alanında, bilinen ilk doktora derecesinin sahibi olan Ord. Prof. Dr. Aydın Sayılı, Atatürk’ün yazdığı Geometri kitabı için ’Anıtsal bir yapıt’ diyor.

’Fen terimleri o suretle yapılmalı ki anlamları ancak istenilen şeyi ifade edebilsin.’ Diyen Mustafa Kemal Atatürk, Geometriyi 1936-37 yılı kış aylarında Dolmabahçe Sarayında kendi el yazısı ile yazmıştır. Eğitim, dilinde halkın kendi dilinde düşünmesine ve bu yolla düşünce dünyasının gelişmesine Osmanlıcanın nasıl engel teşkil ettiğine Atatürk okullarda matematik derslerine bizzat girip tanık olduktan sonra yazmıştır bu eseri. Geometri kitabında çok sayıda terimin yerine öz Türkçe karşılıklarını türetirken üstün bir başarı gösterdiğini bilim çevrelerinde kabul edilmektedir.

Agop Dilaçar durumla ilgi şu açıklamayı veriyor: "Atatürk hep matematikle uğraşırdı. Eski geometri terimleri çok ağdalı idi. Pedagojide bir gerçek var: Fikir yolunun açık olması, bir ipucunun bulunması lazımdır. Yoksa bir külçe gibi çöker. Atatürk bunu gözeterek geometri kavramlarını oluşturmuştur.’

Atatürk’ün kavramsallaştırarak dilimize kazandırdığı, günlük yaşamda hepimizin kullandığı bizzat kendisinin icat ettiği terimlerden bazıları şunlardır: boyut, uzay, yüzey, düzey, çap, yarıçap, kesek kesit, yay, çember, teğet, açı, taban, eğik, yatay, düşey, konum, üçgen, dörtgen, beşgen, köşegen, eşkenar, ikizkenar, paralelkenar, yanal, yamuk, artı, eksi, çarp, bölü, eşit, toplam, oran, türev, alan, gerekçe ’

Atatürk daha sonra kendi buluşu olan bu Türkçe terimlerle okullarda matematik derslerine tekrar girmiş türetilen terimleri çizimleriyle öğrencilere anlatmıştır. Bu sırada derslerde Pisagor teoremini de çözümlediği biliniyor.

Bu tür çalışmalarda kendisinin gözettiği temel amaç için: ’Türkçeyi yabancı kelimelerden arındırarak anlaşılır bir haline getirme çalışmalarına hizmet etmek, bilim dilinin de anlaşılır öz bir Türkçe olmasını sağlamak ve böylelikle Türkçeyi bir bilim dili haline getirmektir.’ deniliyor. [3]

Matematikçi Reha Başoğul’un konuyla ilgili yorumu ise şöyle: ’Şehir Planlamadan, mimari, sanatsal ve endüstriyel tasarımlara, evren ve gezegen araştırmalarından gen dizilimlerine, oyun ve beyin simülasyonlarından uzay geometrisi ve karanlık enerji araştırmalarına kadar teknolojinin ve bilimin her daim en son noktasında dahi analitik geometri, diferansiyel geometri ve Öklid geometrisi yapılan çalışmalarda önemli rol oynamaktadır. Atatürk, tüm bu gelişmelerin farkında ve yoğun okumaları, analitik bakış açısı ve matematiksel öngörüsüyle, Türk toplumuna bunun temel terimlerini bizzat kendi kazandırarak, halkın kavraması ve ilerlemesi yönünde devrimci lider alanında ülkesine Geometri kitabı yazarak da katkıda bulunan tek liderdir.’

Her birey, içinde yaşadığı toplumun şahsiyetine sahiptir ve toplumun dili ile o dili konuşan bireylerin şahsiyetleri arasında bir ilişki vardır. Çünkü kavramları dile getirdiğimiz kelimelerin bir şahsiyeti vardır ve bu şahsiyet, kelimelerin vücut bulduğu toplumun da şahsiyetidir.[4]

Atatürk’ün ’Ektiğimiz tohumlar o kadar özlü ve kuvvetlidirler ki bu fikirler, Hint’ten, Mısır’dan döner dolaşır gene gelir.’ Sözü, ’uzay, artı, üçgen, toplam’’ kelimelerini kullanan son kişi yeryüzünde oluncaya kadar gerçekliğini koruyacaktır.

Okuyan, düşünen ve bu edimleri bilincinin önüne kavramsal olarak ’yazı’ yoluyla koymaya gayret eden, bunu Atatürk’e borçlu olduğunun şuurunda olan tüm gençler adına, Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ü en derin saygılarımla anıyorum’

Alıntılar: (1-3-4): Prof. Ali Osman Gündoğan

(2): Metin Bobaroğlu